Қазіргі қазақстандық құқықтық жүйенің дамуы кезінде еңбек қатынастарын реттеу мен қызметкерлердің еңбек міндеттерін орындау саласындағы тәртіптік жауапкершілік мәселелері ерекше өзектілікке ие. Тәртіптік теріс қылық ұғымы, оның құқықтық табиғаты, құрам элементтері мен ерекше белгілерін түсіну тек теориялық маңызға ие емес, сонымен қатар тәжірибеде еңбек дауларын шешудегі тиімділікті арттыруға ықпал етеді. Бұл зерттеудің негізгі мақсаты – тәртіптік теріс қылықтың ұғымдық аппаратын жан-жақты талдау арқылы оның құқықтық мәнін анықтау, құрам элементтерін жүйелеу, қызметкер кінәсінің сипаттамасын беру және оны басқа құқық бұзушылық түрлерінен ажырататын негізгі критерийлерді айқындау болып табылады. Зерттеу барысында Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі, «Қызметкерлердің тәртіптік жауапкершілігі туралы» ережелер сияқты нормативтік құқықтық актілерге талдау жасалады, сонымен қатар осы саладағы ғылыми еңбектер мен тәжірибелік материалдар зерттеледі. Аталған нормативтік актілер тәртіптік теріс қылықтың анықтамасын, оған әкелетін әрекеттер (әрекетсіздіктер) тізбегін, жауапкершілікке тарту тәртібі мен шарттарын белгілейді. Зерттеудің теориялық негізі ретінде құқықтану ғылымының тәжірибесі мен әдіснамасы пайдаланылады, оның ішінде салыстырмалы талдау, жүйелік және құрылымдық тәсілдер қолданылады. Бұл тақырыптың өзектілігі қазіргі кезде ұйымдар мен кәсіпорындардың тиімділігін арттыру, еңбек тәртібін нығайту қажеттілігімен байланысты. Тәртіптік теріс қылықтың дұрыс түсіндірілуі мен қолданылуы қызметкерлердің құқықтары мен міндеттерінің тепе-теңдігін қамтамасыз етуге, сондай-ақ еңбек дауларының алдын алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, тәртіптік жауапкершіліктің басқа құқық бұзушылық түрлерінен айырмашылықтарын анықтау құқық қолдану тәжірибесінде жиі кездесетін қателіктерді болдырмауға көмектеседі. Осы тараудың мазмұны болашақ талдауларға негіз қалайды, тәртіптік теріс қылықтың негізгі сипаттамалары мен оның құқықтық жүйедегі орны туралы түсінік береді. Зерттеудің нәтижелері құқықтық нормаларды жетілдіруге, сондай-ақ қызметкерлер мен жұмыс берушілердің білім деңгейін арттыруға ықпал етуі мүмкін. Тәртіптік теріс қылықтың теориялық негіздерін түсіну оның практикалық қолданылуын тиімді етуге және еңбек қатынастарының құқықтық реттелу сапасын арттыруға бағытталған.

Тәртіптік теріс қылық ұғымын анықтау құқықтық реттеудің негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Бұл ұғым еңбек құқығы мен әкімшілік құқық саласындағы зерттеулердің орталық объектісі ретінде қарастырылады. Ғылыми әдебиеттерде тәртіптік теріс қылық деп қызметкердің (жұмысшының) еңбек міндеттерін орындау кезіндегі еріксіз бұзушылықтары мен еңбек тәртібін бұзу әрекеттері аталады. Бұл анықтама еңбек қатынастарындағы тәртіпті сақтаудың маңыздылығын көрсетеді және заңнамалық актілерде берілген нормалармен тығыз байланысты. Құқықтық анықтама ретінде тәртіптік теріс қылық Еңбек кодексі мен ұйымның ішкі еңбек тәртібі ережелерімен реттеледі. Заңнамалық актілерде бұл ұғым қызметкердің еңбек міндеттерін орындаудағы заңсыз, кінәлі әрекеті (әлде әрекетсіздігі) ретінде сипатталады, бұл еңбек тәртібін бұзуға әкеледі. Анықтаманың негізгі элементтеріне қызметкердің міндеттерін бұзу, еңбек тәртібінің талаптарына қарсылық көрсету және кінәлілік сипаты жатады. Тәртіптік теріс қылықтың құрамы объективті және субъективті құрамдас бөліктерден тұрады. Объективті құрамға қызметкердің нақты әрекеті (әлде әрекетсіздігі), еңбек тәртібін бұзу нәтижесі және бұзушылық пен оның салдары арасындағы себептік байланыс кіреді. Субъективті құрам қызметкердің кінәсін, яғни оның әрекетінің құқыққа қайшы екенін түсіну дәрежесін қамтиды. Қызметкердің кінәсі тәртіптік жауапкершіліктің негізгі шарты болып табылады. Кінә деп қызметкердің өз әрекетінің (әрекетсіздігінің) құқыққа қайшылығын түсінуі мен болжау мүмкіндігі, сондай-ақ оның теріс салдарға әкелетіндігін білуі түсініледі. Кінәнің екі түрі – әдейілік пен абайсыздық – тәртіптік теріс қылықтың сипатын анықтауда маңызды рөл атқарады. Әдейілік кінәсі қызметкердің әрекетінің теріс сипатын түсініп, оны саналы түрде жасағандығын білдіреді. Абайсыздық кінәсі болса, қызметкердің міндеттерін орындауда қажетті мұражатты көрсетпеуі немесе теріс салдарды болжай алмауымен сипатталады. Тәртіптік теріс қылықты өзге құқық бұзушылықтардан, әсіресе әкімшілік және қылмыстық құқық бұзушылықтардан ажырату құқықтық тәжірибеде аса маңызды. Негізгі айырмашылықтар құқық бұзушылықтың сипатында, оның субъектісінде, жауапкершілік түрінде және қолданылатын санкцияларда көрініс табады. Тәртіптік теріс қылық тек еңбек қатынастары шеңберінде жүзеге асырылады, ал оның субъектісі тек қызметкер (жұмысшы) болуы мүмкін. Әкімшілік және қылмыстық құқық бұзушылықтар көбінесе азаматтардың жалпы құқықтық міндеттемелерін бұзумен байланысты. Сонымен қатар, тәртіптік жауапкершілік негізінен тәртіптік әрекеттерді (ескерту, айыптау, қызметтен босату) қамтиды, ал әкімшілік жауапкершілік айыппұл салумен, ал қылмыстық жауапкершілік қамау немесе бостандықтан айыру сияқты қатаң шаралармен жүзеге асырылады. Осы айырмашылықтар тәртіптік теріс қылықтың ерекше құқықтық табиғатын анықтайды және оны еңбек құқығының дербес институты ретінде зерттеудің қажеттілігін көрсетеді.

Тәртіптік теріс қылықтың құрамын талдау оның құқықтық табиғатын түсінудің негізгі тетігі болып табылады. Құрам деп белгілі бір қызметкердің іс-әрекеті (әрекетсіздігі) тәртіптік құқық бұзушылық болып танылуы үшін қажетті заңмен белгіленген объективті және субъективті элементтердің жиынтығын айтады. Бұл элементтердің барлығы біріктірілгенде ғана тәртіптік жауапкершілік қолданылатын негізді құрайды. Тәртіптік қылықтың объективтік құрамы оның сыртқы көрінісін сипаттайды. Оған, ең алдымен, қызметкердің еңбек міндеттемелерін бұзатын іс-әрекеті (әрекетсіздігі) жатады. Мысалы, Еңбек кодексі және ішкі еңбек тәртібі ережелерімен белгіленген жұмыс уақытын сақтамау, қауіпсіздік ережелерін бұзу, басшылықтың заңды тапсырмаларын орындамау сияқты әрекеттер. Маңызды элемент – бұл қылықтың қоғамға зиянды нәтижесі (залал) мен оның іс-әрекет арасындағы себептік байланыс. Залал әрқашан материалдық сипатта болмайды, кәсіпорынның қызметінің бұзылуы, беделдің төмендеуі, еңбек тәртібінің бұзылуы түрінде де көріне алады. Субъективтік құрам қызметкердің ішкі күй-жағдайына байланысты. Оның өзегі – кінә, яғни қызметкердің өзінің құқыққа қайшы іс-әрекетінің қоғамға зияндылығына деген психикалық қатынасы. Тәртіптік құқық бұзушылықтарда кінә әдетте абайсыздық немесе тікелей ниет түрінде болады. Кінәнің болмауы тәртіптік жауапкершілікті жоққа шығарады, мысалы, қайырымдылық себептер немесе өз қолында болмаған күштің әсерінен жұмыстан қалу жағдайында. Сондай-ақ, субъект ретінде тек еңбек қатынасындағы қызметкер ғана болуы мүмкін, бұл тәртіптік жауапкершіліктің жеке сипатын көрсетеді. Тәртіптік қылықтың құрамын талдағанда, оның құрам элементтерінің біртұтастығы мен өзара байланысын ескеру қажет. Заңнамада көптеген тәртіптік бұзушылықтардың нақты құрамы сипатталмаған, сондықтан оларды анықтау үшін жалпы қағидалар мен ішкі еңбек тәртібі ережелерін қолдану қажет. Тәртіптік құрамды толық құру – бұл әділетті және заңды тәртіпте жауапкершілік тағайындаудың алғышарты болып табылады. Осы элементтердің жиынтығы тәртіптік теріс қылықты жеке құбылыс ретінде анықтап, оны басқа құқық бұзушылықтардан ажыратуға мүмкіндік береді.

Қызметкердің кінәсі тәртіптік теріс қылықтың негізгі субъективтік элементі ретінде қарастырылады. Бұл элемент қызметкердің өз әрекетінің (әрекетсіздігінің) құқыққа қайшы екендігі мен оның теріс салдары туралы болжамды білуін немесе білуге мүмкіндігі болуын, сондай-ақ осы әрекеттерді істеуге бағытталған еріктілік пен еркіндік сипатын білдіреді. Кінәнің болуы тәртіптік жауапкершілікке тартылудың міндетті шарты болып табылады, өйткені объективті құқық бұзушылық фактісі ғана, егер ол субъективті кінәмен толықтырылмаса, тәртіптік жазаны қолдануға негіз бола алмайды. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі мен тәртіптік ережелерде кінәнің екі негізгі формасы ажыратылады: әдейілік пен абайсыздық. Әдейілік кінәсі қызметкердің өз әрекетінің (әрекетсіздігінің) құқыққа қайшылығын және мүмкін болатын теріс салдарын түсініп, бірақ оларды тілекті түрде жүзеге асыруға немесе олардың болуына рұқсат беруге бағытталған болғанда көрініс табады. Мысалы, қызметкердің ескертулерге қарамастан, еңбек міндеттерін саналы түрде орындамауы немесе ішкі еңбек тәртібі ережелерін бұзуы осыған жатады. Абайсыздық кінәсі қызметкердің қажетті мұқияттылық пен алдын ала болжамдылықты көрсетпеуі нәтижесінде пайда болады, яғни ол өз әрекетінің құқыққа қайшылығын болжауы мүмкін болған, бірақ оған жеткілікті назар аудармаған немесе оның теріс салдарын болжамаған жағдайларда байқалады. Кінәні анықтау процесі қызметкердің жеке психологиялық қатынасын, оның білім деңгейін, тәжірибесін, берілген жағдайдағы мүмкіндіктерін және іс-әрекеттерінің мотивациясын ескеруді талап етеді. Сонымен қатар, кінәнің дәрежесі тәртіптік жазаның түрі мен өлшемін анықтауда маңызды рөл атқарады. Мысалы, ауыр салдарға әкелген әдейілік бұзушылықтар жеңіл абайсыздықпен жасалған әрекеттерге қарағанда қатаңрақ жауапкершілікті талап етеді. Қызметкер кінәсінің болмауы жағдайлары да заңнамада айқындалған. Оларға құдіретті органдардың заңсыз немесе негізсіз тапсырмаларын орындау, өзге де мәжбүрлеу жағдайлары, өз қабілетінен тыс жағдайлардың тууы (мысалы, күтпеген ауру, табиғи апат) және қажетті қорғаныс жағдайлары жатады. Бұл жағдайларда, қызметкердің еріктілігі шектелуі немесе жоқ болуы себепті, оның әрекеті кінәлі деп саналмайды. Кінәні дәлелдеу міндеті әдетте қызмет берушіге жүктеледі. Ол қызметкердің тәртіптік бұзушылық жасағанын және оның осы әрекетте кінәлі екендігін құжаттық дәлелдер, куәгерлердің көрсетулері, эксперттік қорытындылар немесе басқа деректер арқылы растауы тиіс. Қызметкердің кінәсін анықтауда оның түсіндірмелері мен ескертулері міндетті түрде ескерілуі қажет, өйткені бұл әділдік пен заңдылық принциптерін сақтауға мүмкіндік береді. Осылайша, қызметкер кінәсі тәртіптік теріс қылықтың күрделі субъективтік сипаттамасы болып табылады, оны талдау қызметкердің ішкі психологиялық күйі мен сыртқы жағдайлардың өзара әрекеттесуін ескеруді талап етеді. Кінәнің дұрыс анықталуы және бағалануы тәртіптік жауапкершіліктің әділдігі мен тиімділігінің кепілі болып табылады, сонымен қатар еңбек құқықтарын қорғау мен еңбек тәртібін нығайтудың маңызды құралы ретінде қызмет етеді.

Тәртіптік теріс қылықтың мәні мен ерекшеліктерін толық түсіну үшін оны басқа құқық бұзушылық түрлерімен, әсіресе қылмыстық және әкімшілік құқық бұзушылықтармен салыстырмалы талдау қажет. Бұл салыстырмалы талдау тәртіптік жауапкершіліктің өзіндік құқықтық табиғатын анықтауға мүмкіндік береді. Негізгі айырмашылықтар объектісі, субъектісі, құқық бұзушылықтың сипаты, қолданылатын санкциялардың түрі мен мақсаты сияқты бірқатар критерийлер бойынша байқалады. Біріншіден, тәртіптік теріс қылықтың объектісі ретінде негізінен еңбек тәртібі, ішкі еңбек ережелері, қызметтік міндеттерді орындау тәртібі қарастырылады. Қылмыстық құқық бұзушылықтар қоғамдық қауіптілігі жоғары әрекеттерді, яғни қоғам мен мемлекеттің негізгі құндылықтарына (өмір, денсаулық, меншік т.б.) қауіп төндіретін істерді қамтиды. Ал әкімшілік бұзушылықтар көбінесе мемлекеттік басқару саласындағы, қоғамдық тәртіпті сақтаудағы нормаларды бұзу болып табылады. Осылайша, тәртіптік теріс қылық қоғамдық қатынастардың тар, кәсіптік-еңбектік саласымен шектеледі. Екіншіден, субъекттік құрамда айтарлықтай айырмашылық бар. Тәртіптік жауапкершілік субъектісі тек белгілі бір еңбек немесе қызметтік қатынаста болып, жұмыс берушісімен еңбек шарты не қызметтік міндеттемесі бар адам болып табылады. Бұл жағдайда қызметкердің кінәсі еңбек міндеттемелерін орындамау немесе нашар орындау түрінде көрінеді. Қылмыстық және әкімшілік жауапкершілік субъектісі кез келген жас жеткен, есі дұрыс азамат болуы мүмкін, ал олардың кінәсі заңда нақты көрсетілген құрамдарға сәйкес анықталады. Үшіншіден, қолданылатын шаралар мен санкциялардың мақсаты мен сипаты әртүрлі. Тәртіптік жазаның негізгі мақсаты – бұзушылықты түзету, еңбек тәртібін нығайту және қызметкерді тәрбиелеу. Оған ескерту, айыппұл, қызметтен босату сияқты шаралар жатады, оларды жұмыс беруші өзінің бірыңғай басшысы ретінде қолданады. Қылмыстық жаза қоғамдық қауіптілікке байланысты азаматтардың құқықтарын шектеуге (абақтыға қамау, бас бостандығынан айыру т.б.) бағытталса, әкімшілік жаза негізінен айыппұл төлеу, белгілі бір құқықтан айыру түрінде болып, мемлекеттік органдар тарапынан қолданылады. Сонымен қатар, іс жүргізу тәртібінде де айтарлықтай айырмашылықтар бар. Тәртіптік теріс қылықты анықтау және оған жаза тағайындау әдетте жұмыс берушінің бірыңғай шешімі негізінде жүзеге асырылады, ал қылмыстық және әкімшілік істер сот тәртібімен қаралады. Тәртіптік жауапкершілікке тарту мерзімі де қысқа болып келеді, бұл еңбек қатынастарының динамикалық сипатына байланысты. Осы салыстырмалы талдау тәртіптік теріс қылықтың құқықтық табиғатын тұтастай анықтауға мүмкіндік береді. Ол қоғамдық қауіптілігі төмен, еңбек тәртібін бұзумен сипатталатын, субъектісі шектеулі, ал жазалау шараларының негізгі мақсаты тәрбиелеу мен түзету болып табылатын дербес құқық бұзушылық санаты екенін көрсетеді. Бұл айырмашылықтарды нақты түсіну заңды қолдану тәжірибесінде тәртіптік жауапкершілікті дұрыс қолдануға жәе еңбек құқығын тиімді қорғауға ықпал етеді.